„Podlaski chodnik „szmaciak” – pomiędzy tradycją a współczesnością. Ekologiczny projekt artystyczno-naukowo-edukacyjny to program zakorzeniony w Podlasiu opracowany na bazie doświadczeń moich naukowych, rękodzielniczych i edukacyjnych.
Jedną z form rzemiosła wykonywaną na terenie obecnego województwa podlaskiego były chodniki „szmaciaki” tkane na krosnach poziomych oraz wykonywane na szydełku. Obie formy tworzono „ze szmat”, z zużytych ubrań i materiałów. Na krosnach zazwyczaj wykonywano je nieskomplikowanym splotem płóciennym na osnowie lnianej (później także bawełnianej) z wątkiem, który tworzyły różnokolorowe skrawki materiałów. Chodniki „szmaciaki” wykonywane na szydełku najczęściej miały formę koła. O ich kolorystyce decydowała dostępność zgromadzonych fragmentów tkanin i resztek przędzy – najczęściej pochodzących z zużytych materiałów produkcji przemysłowej. Na krosnach tkaczki najczęściej tworzyły z nich układy równoległych pasów. Szydełko pozwalało wyczarować dywaniki z kolorowych stopniowo rozszerzających się okręgów. Chodniki „szmaciaki” tworzono, by nic się nie zmarnowało oraz z powodu biedy. W samowystarczalnych gospodarstwach rolnych często brakowało środków na zakup gotowego chodnika a wyrzucenie skrawków tkanin postrzegano jako marnotrawstwo.
Projekt realizowany przez Ewę Kępę w ramach Stypendium Marszałka Województwa Podlaskiego w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania kultury i opieki nad zabytkami – 2025.” (ten tekst Ola opublikowała w moim imieniu 4.04.2025)
W ramach stypendium:
– przeprowadzę kwerendę w wybranych lokalnych instytucjach muzealnych, by sprawdzić czy chodniki „szmaciaki” są w ich zbiorach przechowywane oraz by odnotować ich kolory i wzory;
– wytkam chodniki „szmaciaki” inspirując się tradycjami tkackimi regionu. Wykonam je na wyremontowanych starych wiejskich krosnach pochodzących ze wsi Pulsze.
– wykonam także chodniki „szmaciaki” na szydełku inspirując się chodnikami, które znam i odnajdę w trakcie realizowanego projektu.
– przygotuję i wygłoszę wykład na temat tradycji tkackich województwa podlaskiego, któremu będą towarzyszyć warsztaty wykonywania chodników na szydełku.
„Szmaciaki” najczęściej czynimy „obiektami nisko położonymi, przylegającymi do ziemi”, które, jak pisała Jolanta Brach-Czaina, „być może z tej bliskości czerpią siłę i zawdzięczają jej powagę”. Projekt ujawnia i odkrywa to, co znajduje się na marginesie naszej uwagi. Czyni widzialnym i wysłuchanym to, co uznawane za oczywiste, zwykłe albo nie dość wyjątkowe, by obdarzyć je uwagą. Polega na wkraczaniu w niezauważalną i niedocenianą sferę codzienności związaną z przywracaniem życia strzępom i skrawkom starych ubrań, pościeli, czy zasłon.
Cytat za: Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, Warszawa 1992, s. 170.
Program Podlaski chodnik „szmaciak” – pomiędzy tradycją a współczesnością. Ekologiczny projekt artystyczno-naukowo-edukacyjny jest realizowany dzięki stypendium Marszałka Woj. Podlaskiego w 2025 w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania kultury i opieki nad zabytkami na rok 2025.
